Het kan zijn dat een leerling zo ver voor loopt op zijn groepsgenootjes, dat de vraag naar voren komt hoe hiermee om te gaan en of versnellen een optie is. Het komt ook voor dat een leerling zeer goede prestaties levert op allerlei toetsen, maar in sociaal opzicht een achterstand lijkt te hebben: hij kan bijvoorbeeld niet goed samenwerken of zij valt buiten de groep. Verder kan een hoogbegaafde leerling kampen met gevoelens van onzekerheid, doordat hij niet weet of begrijpt dat andere kinderen anders in elkaar zitten dan hijzelf. Het is aan leerkrachten om in dit soort situaties zo goed mogelijk te handelen.

Benadering vanuit het geheel

Daarvoor hebben zij in de eerste plaats kennis nodig over de manier van denken en doen van hoogbegaafde leerlingen – zij leren vaak op een andere manier dan de ‘gemiddelde’ leerling, namelijk ‘top-down’ in plaats van ‘bottom-up’. Anders gezegd benaderen zij een probleem bij voorkeur vanuit het geheel, waarbij als vanzelf duidelijk wordt welke kennis en vaardigheden nodig zijn om tot een oplossing te komen. Dit is voor hen meer bevredigend dan het stapje voor stapje aanleren van nieuwe leerstof.

Onderwijsbehoeften

In de tweede plaats gaat het om het ontwikkelen van een bepaalde gevoeligheid voor en begrip van de onderwijsbehoeften van deze leerlingen. De ene leerkracht heeft van zichzelf een zekere affiniteit met de problematiek, terwijl een ander mogelijk scholing nodig heeft om voldoende alert te kunnen zijn op de vragen die zich voor kunnen doen op dit gebied. Lang niet elke hoogbegaafde leerling is immers een zogenaamde ‘zelfstandige leerling’, die vertrouwen heeft in zijn eigen mogelijkheden, zichzelf accepteert, intrinsiek gemotiveerd is, het niet erg vindt om te falen en daarvan te leren en die tolerantie en respect voor anderen laat zien (Betts en Neihart, 2010). Het kan ook gaan om een ‘onderduikende’ leerling, die er sociaal gezien bij wil horen en zijn talent ontkent, of bijvoorbeeld om de ‘succesvolle’ leerling, die afhankelijk is, goed presteert en bevestiging zoekt bij de leraar. Overigens is het voor hoogbegaafde leerlingen belangrijk dat al bij de aanmelding die vragen gesteld worden die duidelijk kunnen maken of er mogelijk sprake is van een ontwikkelingsvoorsprong.

Aandachtspunten

Voor de begeleiding van een hoogbegaafde leerling zijn de volgende aandachtspunten van belang. Allereerst en vooral is een evenwichtige emotionele ontwikkeling belangrijk. Een kind moet weten waar zij staat, wat haar goede kanten zijn, welke kanten versterkt moeten worden. Daarbij is uitleg over hoogbegaafdheid belangrijk. Ook onderwerpen als het omgaan met perfectionisme, het maken van fouten, en leren tegen je verlies te kunnen moeten aan de orde komen. In de tweede plaats is de sociale ontwikkeling van belang. Het kan nodig zijn dat de leerling leert samenwerken, of dat gezocht wordt naar mogelijkheden om hem of haar aansluiting te laten vinden bij andere leerlingen. Naar aanleiding van de resultaten kan gedacht worden aan het aanpassen van de leerstof. Dat kan op verschillende manieren: de leerstof indikken, verrijkingsstof aanbieden, extra leerstof aanbieden (zoals het leren van een vreemde taal, bijvoorbeeld Spaans) en versnellen.

Plusklas

Soms kunnen de genoemde aandachtspunten gerealiseerd worden in de gewone groep. Vaak is dit echter niet goed mogelijk. Juist in het contact met ontwikkelingsgelijken kan een leerling begeleid worden in zijn sociaal-emotionele ontwikkeling, kan hij sociale vaardigheden oefenen en interessante leerstof aangeboden krijgen, met de mogelijkheid van hulp waar dat nodig is. Te denken valt aan tijd vrijmaken voor groepsoverstijgende activiteiten, al of niet in de vorm van een plusklas.

Praktische vragen

Het bovenstaande vraagt veel van leerkrachten en scholen. Driestar Onderwijsadvies wil daarbij een helpende hand bieden, hetzij in de begeleiding van een individuele leerling, hetzij in het maken van goed beleid voor de hele school. Daarbij is het belangrijk om praktische vragen van leerkrachten mee te nemen. Hoe kan een leerkracht bijvoorbeeld een hoogbegaafde leerling goed begeleiden zonder dat dat ten koste gaat van de andere leerlingen? Hoe kan bereikt worden dat niet elke leerkracht zelf het wiel moet uitvinden? Wat zijn de mogelijkheden en onmogelijkheden van een school?

Elke leerling

Aandacht voor hoogbegaafdheid is nodig, omdat het belangrijk is om te weten wat er kan spelen en wat je als leerkracht kunt doen. Nu de begeleiding van leerlingen die ‘zwakker’ presteren ten opzichte van het gemiddelde goed in de verf zit, is het tijd dat geschikte begeleiding van leerlingen aan de ‘bovenkant’ van het gemiddelde gemeengoed wordt. Passend onderwijs dus, voor elke leerling!

A. (Ria) Looij - van 't Hof, orthopedagoog Driestar Onderwijsadvies