Rouw en verdriet bij kinderen: hoe ga je daarmee om?

‘Rouw is geen probleem, maar een gezonde reactie op een abnormale situatie.’ Aan het woord is Petronelle Baarda. Ze werkt al tweeëntwintig jaar als psycholoog bij Driestar educatief. Daarnaast is ze postdoconderzoeker bij de Theologische Universiteit Apeldoorn en vanuit die functie verbonden aan het lectoraat Herbergzaam onderwijs. Ze richt zich vooral op de verhouding tussen psychologie en theologie en wat dat betekent voor het christelijk onderwijs.

Rouw en verdriet kunnen zich bij kinderen op verschillende manieren uiten. Volgens Petronelle hangt dit sterk af van de leeftijd en het karakter van een kind. ‘Je hebt twee manieren om te rouwen. De eerste manier is het expliciet tonen van verdriet: veel huilen, praten en emoties uiten. De tweede manier is meer teruggetrokken. In dat geval heeft iemand minder behoefte om erover te praten en uit het verdriet zich op een andere manier. Dat kan bijvoorbeeld zijn door heel hard te werken of door intensief te sporten,’ vertelt Petronelle. ‘Ik begeleidde vorig jaar een puber die veel op zijn motor ging crossen. Dat kan ook rouwen zijn.’

Verdriet groeit mee

Voor leerkrachten is het belangrijk om goed te kijken en te luisteren naar kinderen. ‘Soms is het goed om te vragen hoe het met een kind gaat,’ zegt Petronelle. ‘Maar niet elk kind vindt het fijn als je die vraag te vaak stelt. Probeer vooral het gedrag en het tempo van het kind daarin te volgen en wees alert op ander gedrag dat je ziet. Als een kind veel drukker wordt of zich terugtrekt, dan kan dat een reactie zijn op rouw of verdriet.’

Een veel voorkomend misverstand is dat rouw minder wordt naarmate het verlies langer geleden is. Volgens Petronelle is dat niet altijd zo. ‘Verdriet groeit mee als je opgroeit. Naarmate kinderen ouder worden, begrijpen ze steeds beter wat het verlies betekent. Ze ervaren steeds intenser de consequenties van het verdriet.’

Rouwbegeleiding op school

Scholen besteden steeds meer aandacht aan rouw en verdriet bij kinderen. Dat is volgens Petronelle een positieve ontwikkeling, maar er zit ook een risico aan. ‘Soms wordt er te snel met begeleiding gestart. Niet elk kind zit daarop te wachten. Wat ik bij sommige scholen zie, is dat rouw gezien wordt als een probleem, terwijl het een gezonde reactie is op een abnormale situatie. Het is belangrijk om eerst goed te kijken wat een kind nodig heeft. Soms heeft een kind pas jaren later behoefte aan extra begeleiding. Kinderen hebben vaak twee behoeften tegelijk. Aan de ene kant willen ze dat hun leven zo normaal mogelijk doorgaat. Aan de andere kant vinden ze het wel fijn als een leerkracht laat merken dat het verdriet niet vergeten is. Als leerkracht moet je steeds aftasten wat jouw leerling prettig vindt.’ 

Ook samenwerking met ouders is belangrijk. ‘Door regelmatig met ouders te bespreken wat zij thuis zien, kan er een goede wisselwerking ontstaan. Vorig jaar ontmoette ik een jongen van wie zijn broer was overleden. Hij kreeg begeleiding van de schoolmaatschappelijk werker en in de klas werd regelmatig voor hem gebeden. Thuis had hij op een gegeven moment aangegeven dat hij dat niet fijn vond. De moeder heeft dat met de leerkracht besproken, zij noemde het daarna af en toe nog indirect in het gebed en dat vond hij heel erg prettig.’

Ruimte geven aan verdriet

Er zijn verschillende manieren om ruimte te geven aan rouw en verdriet in de klas. ‘Het gebed is iets heel moois. Ook Bijbelverhalen kunnen aanleiding zijn om het onderwerp te bespreken. In de Bijbel staan veel geschiedenissen over verlies en verdriet.’

Ook is goed om dit thema breder te behandelen. ‘We hebben allemaal te maken met verliezen. Je hebt ook kleine vormen van verlies. Je les kan ook gaan over het verlies van een huisdier of de veranderingen door een verhuizing, of het verlies van vriendschappen. Ik zou kijken of je het thema een paar keer per jaar expliciet kan maken, juist omdat je dan ruimte geeft aan het feit dat we allemaal kwetsbare mensen zijn die hiermee te dealen hebben.’

Extra hulp

Een rouwreactie is heel normaal en kan wel een paar maanden duren. Als het langer duurt, moet je nadenken of het verstandig is om extra hulp in te schakelen. ‘Op een gegeven moment zul je aanvoelen: er komt meer ruimte voor andere dingen of een kind wordt juist steeds meer opgesloten in zichzelf of baldadiger.’ Volgens Petronelle is het belangrijk dat leerkrachten weten welke signalen op rouw en verdriet kunnen wijzen. Scholing vanuit Driestar onderwijsadvies en overleg met bijvoorbeeld een orthopedagoog kan hierbij helpen.

Petronelle begeleidde onlangs een school van wie een leerkracht is overleden op weg naar school. ‘De leerlingen en leerkrachten hadden veel vragen. Het is belangrijk om daar ruimte voor te geven, maar het ook te begrenzen. Je kunt er bijvoorbeeld aan het begin van de dag kort bij stilstaan en daarna weer verdergaan met het schoolwerk.’ Volgens Petronelle is het voor het rouwproces ook belangrijk dat het gewone leven doorgaat. Sommige kinderen blijven sterk in hun verdriet hangen. ‘Dan is het goed om begrip te tonen, maar hen ook voorzichtig te stimuleren om weer aan het werk te gaan. Dat helpt kinderen uiteindelijk om met hun verdriet om te leren gaan.’

Op 29 oktober (Gouda) en 3 februari (Putten) organiseren we een symposium rond Rouw en verdriet in de context van de school. Hoofdspreker is Manu Keirse. Van harte welkom!