Niet alle geheimen zijn onschuldig. Sommige geheimen drukken zwaar op een kind en kunnen te maken hebben met grensoverschrijdend gedrag of ongewenste aanrakingen. Juist daarom is het belangrijk dat kinderen leren dat ze zulke geheimen niet alleen hoeven te dragen. In deze blog deelt Bertine Haverhals twee waardevolle prentenboeken die helpen om dit thema bespreekbaar te maken voor kinderen én de volwassenen om hen heen.
Sam lacht, maar hij is niet blij. Dat komt omdat hij een geheim heeft, een niet-leuk geheim. Niemand weet dat hij het heeft. Hij zou het wel aan iemand willen vertellen, maar dat durft hij niet.
Sam probeert op allerlei manieren van zijn geheim af te komen, maar niets lijkt te helpen… Tot hij iemand vindt om zijn geheim mee te delen.Flaptekst van ‘Sam en het niet-leuke geheim’, Pieter Melsen en Wouter Vaessen (2023)
Charlie woont met zijn papa, mama en zusje Lynn op de heuvel. Hij heeft fijne buren. Buurman Jan noemt hem altijd zijn grote vriend. Als ze samen gaan kamperen en Charlie ’s avonds in het grote bed in slaap valt, voelt hij onder de dekens dat Jan aan hem zit. Charlie schrikt, maar doet net alsof hij slaapt.
De volgende dag is Jan gewoon lief en grappig, zoals altijd. Hij maakt Charlie wijs dat hij het aan niemand mag vertellen. “Anders kunnen we nooit meer vrienden zijn.” Jan legt Charlie een groot geheim op.Flaptekst van ‘Charlie. Een boek over aanraken en aanzitten’, Pieter Melsen en Iva Bicanic (2024)
Relationele en seksuele vorming gaat ook over weerbaarheid en omgaan met geheimen
Relationele en seksuele vorming gaat over heel veel mooie thema’s. Hoe bijzonder is het om te ontdekken hoe wonderlijk we geschapen zijn. Hoe mooi is het om van jongen tot man te mogen ontwikkelen, of van meisje tot vrouw. Hoe waardevol is het om goede vriendschappen te hebben en elkaar tot een hand en een voet te zijn.
Tegelijk gaat het bij het ondersteunen van kinderen op het gebied van relationele en seksuele vorming ook over het ontwikkelen van weerbaarheid. Helaas zijn er jongeren en volwassenen die ervaren dat hun grenzen niet worden gerespecteerd. Soms lukt het om door het aangeven van wat je wel of niet wilt te voorkomen dat er daadwerkelijk grenzen worden overschreden.
Maar als een dader zijn macht misbruikt heeft, dan is het heel belangrijk dat een kind en zijn omgeving weet hoe het grensoverschrijdende gedrag zo snel mogelijk kan stoppen. En hoe belangrijk het is om met vertrouwde personen over het gebeurde te spreken, om het te verwerken voor zover mogelijk.
Prentenboeken voor kinderen, leerzaam voor opvoeders
De afgelopen jaren zijn er twee prentenboeken verschenen die zowel voor kinderen als voor volwassenen in hun omgeving heel waardevol zijn om een rol te spelen in toerusting op deze thema’s.
Sam en het niet-leuke geheimPieter Melsen heeft samen met Wouter Vaessen het boek ‘Sam en het niet-leuke geheim’ geschreven. Beiden werken als zedenrechercheur bij de politie. Ze zijn gespecialiseerd in het verhoren van jonge kinderen en mensen met een verstandelijke beperking of cognitieve functiestoornissen.
Op basis van hun ervaringen maakten zij dit boek, dat zich niet op een specifiek geheim richt, maar toepasbaar is op ieder kind. “We willen kinderen laten inzien dat ze een niet-leuk geheim kunnen vertellen aan iemand die ze vertrouwen, en dat het wegstoppen ervan geen oplossing is.”
Behalve dat Sam en het niet-leuke geheim ook gewoon een leuk verhaal is, laat het boek zien hoe zwaar een geheim kan voelen en maakt het volwassenen bewust hoe kinderen met niet-leuke geheimen kunnen omgaan.
N.B. het niet-leuke geheim wordt in het boek gevisualiseerd als een groen, harig fantasiedier dat altijd bij Sam in de buurt is.
Het prentenboek ‘Charlie. Een boek over aanraken en aanzitten’, voor kinderen vanaf 6 jaar, is gemaakt om herkenning en steun te bieden aan iedereen die seksueel misbruik meemaakt of heeft meegemaakt. Ook is het boek voor iedereen die in het verwerkingsproces ondersteuning wil bieden.
Mechanismen bij daders, slachtoffers en omstanders
In beide boeken zit veel actuele informatie verwerkt over hoe mechanismen kunnen werken in situaties van misbruik en grensoverschrijdend gedrag. Zowel bij een dader, als bij een slachtoffer als bij omstanders.
- Kinderen hebben heel tegenstrijdige gevoelens: ze willen het misbruik niet, maar er zijn soms ook veel voordelen.Bijvoorbeelddat het fijn is om aandacht te krijgen, waardoor ze niet meer weten wat ze willen en geen actie durven te ondernemen.
- Daders zijn heel goed in het manipuleren van een slachtoffer. Ze doen een beroep op loyaliteit. Ze brengen het als iets moois dat ze samen een geheim hebben.
- Kinderen willen hun geliefden niet opzadelen met problemen. De dader heeft hen laten inzien dat die zullen komen als ze erover zullen praten.
- Kinderen geven zichzelf de schuld. Zezijn ervastvan overtuigd dat zeaanleidinghebbengegevenen vinden dat ze daarom ook de gevolgen maar moeten dragen.
- Kinderen denken dat het een oplossing is om niet te spreken over een geheim en dat het lukt om er niet meer aan te denken alszemaar goed genoeghunbest doen. Ze beseffen niet dat ze daarmee het misbruik in stand houden (als het nog doorgaat) en dat het alleen worstelen met zulke grote zaken onnodig zwaar is.
- Wanneer kinderen emoties onderdrukken, uiten ze dat vaak door heel ander gedrag. Angst, verdriet of teleurstelling ziet er bijvoorbeeld uit als boosheid. Teruggetrokken gedrag kan bijvoorbeeld komen door onmacht. De omgeving reageert vaak op het gedrag en kan niet achterhalen welke behoefte er onder zit.
- Oudersen opvoeders helpen een kind alleen als ze heel duidelijk zeggen dat ze hun kind geloven, dat het niet normaal is en nooit de schuld van het kind.Het kind is niet raar, vies of stout.Dat kan moeilijk zijn als de dader een geliefde is. Een neiging van veel mensen is om weg te kijken of het te ontkennen.
- Ook als het wordt geloofd, is het belangrijk dat het geen geheim blijft. De dader moetwordengestraft. Eventuele consequenties voor bijvoorbeeld familie- of vriendenrelaties mogen niet meespelen bij het doorpakken.Dat blijkt in de praktijk nogal eens moeilijk.
- Een kind heeft hulp nodig. De omgeving moet zich ervan bewust zijn dat ook op lange termijn erover gesproken moet kunnen blijven worden. Zeg niet ‘nu moet het over zijn’. Dat kan alleen het slachtoffer zelf bepalen.
Waarom sensitiviteit bij de omgeving belangrijk is
Door je van deze mechanismen bewust te zijn als opvoeder, kun je meer en beter er zijn voor kinderen in je omgeving. En dat is hard nodig, want helaas komt het vaak voor dat grenzen worden overschreden. Uit onderzoek van het CBS in 2024 blijkt dat ongeveer 6 procent van de 16-plussers in hun kinderjaren (tot 12 jaar) slachtoffer was van respectievelijk offline seksuele intimidatie en van fysiek seksueel geweld. Dat is gemiddeld drie kinderen per twee klassen!
Uit het onderzoek Ontucht voor de rechter blijkt dat slechts 7% van de slachtoffers was misbruikt door een vreemde. Een groot deel (36%) van de daders van fysiek seksueel misbruik van kinderen bleek een bekende van het slachtoffer te zijn: een familielid, vriend of kennis.
Een kleiner deel (10%) van de slachtoffers werd misbruikt door iemand die met kinderen werkt, bijvoorbeeld een docent, sportcoach, gastouder of oppas. Daarnaast zijn het niet alleen volwassenen die het misbruik plegen: een op de zes daders is zelf nog minderjarig (Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, 2016). Seksueel misbruik komt voor in alle lagen van de bevolking en in alle etnische groepen. Zowel meisjes als jongens kunnen slachtoffer worden van seksueel misbruik.
Een andere reden waarom het belangrijk is dat volwassenen sensitief zijn voor signalen en de drempel zo laag mogelijk maken om een niet-leuk geheim toch de delen, is dat veel slachtoffers pas 3 tot 18 jaar later iemand in vertrouwen nemen. En sommigen vertellen het nooit. Ondertussen kan het geheim heel veel impact hebben op hun ontwikkeling en leven.
Appel op volwassenen
Door deze prentenboeken te lezen als volwassene, word je je nog meer bewust van de grote waarde die je kunt hebben als er kinderen in je omgeving te maken hebben (gehad) met grensoverschrijdend gedrag en seksueel misbruik. Door de respectvolle toonzetting en duidelijke voorbeelden wordt er een appel gedaan op de lezer om alle signalen serieus te nemen, beschikbaar te zijn en samen met een slachtoffer eerlijk onder ogen te zien wat er is gebeurd. Die openheid is een essentieel onderdeel van de weg tot herstel.
Driestar onderwijsadvies heeft een boekenlijst samengesteld met leestips rondom relationele en seksuele vorming. Dat bestand wordt binnenkort beschikbaar is binnenkort via wonderlijkgemaakt.nl.
Als school kun je (een selectie) van deze lijst met je collega’s en/of ouders delen. De ervaring leert dat een deel van de ouders graag meer toegerust wordt op dit mooie, maar soms complexe thema. Waarbij de ene opvoeder vooral praktische tips op prijs stelt, en anderen (ook) zich willen bezinnen op maatschappelijke ontwikkelingen en hoe je vanuit Bijbels perspectief daar naar kunt kijken. Op de hoogte blijven? Abonneer je op de nieuwsbrief van Wonderlijk gemaakt.
